نویسنده: سیده زهره اصغری – کارآفرین در عرصه پولی و مالی
توانمندسازی مالی زنان، سالهاست به یکی از محورهای اصلی توسعه پایدار در جهان تبدیل شده است. از موبایلمانی در آفریقا تا وامهای خرد در آمریکای لاتین، تجربههای جهانی نشان میدهد که ترکیب آموزش، اعتماد اجتماعی و دسترسی به اعتبار میتواند مسیر زندگی میلیونها زن را تغییر دهد. در ایران نیز «تعاونی اعتبار اسما» نمونهای کمنظیر از این رویکرد بود؛ نهادی زنانه که طی ۱۳ سال فعالیت، مدلی فراتر از صندوقهای خرد و قرضالحسنه ارائه داد و میراث آن همچنان در زندگی زنان باقی مانده است.
توانمندسازی مالی زنان؛ یک مسیر جهانی
در ادبیات توسعه، زنان نهتنها ستون خانواده بلکه یکی از موتورهای اصلی اقتصادهای محلی و ملی محسوب میشوند. دسترسی محدود به منابع مالی، همواره یکی از مهمترین موانع مشارکت اقتصادی زنان بوده است. به همین دلیل، طی دهههای اخیر مدلهای متنوعی از میکروفاینانس، آموزش مالی و فینتک با تمرکز بر زنان در نقاط مختلف جهان شکل گرفتهاند.
تجربه ایران؛ تعاونی اعتبار اسما
در ایران، «تعاونی اعتبار اسما» از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۱ با ۱۵ شعبه و دفاتر مرکزی در خراسان جنوبی و تهران فعالیت کرد. این تعاونی با حدود چندین هزار سپردهگذار زن و مرد، ۱۲۰ نفر پرسنل و حدود ۱۷۰ عضو زن، نمونهای متفاوت از نهادهای مالی خرد بود.
اسما نه یک صندوق خرد روستایی بود و نه یک صندوق قرضالحسنه شهری؛ بلکه مدلی میان یک مؤسسه مالی اعتباری و یک بانک کوچک محسوب میشد. ویژگی شاخص آن، مدیریت زنانه در تمامی سطوح بود؛ از هیأتمدیره تا مدیران اجرایی و حتی امروز در هیأت تصفیه.
رویکرد اسما بر سه پایه استوار بود: آموزش مالی، مشاوره و سپس اعتبار. زنان پیش از دریافت تسهیلات، با مفاهیم سواد مالی، مدیریت منابع و برنامهریزی اقتصادی آشنا میشدند. همین ترکیب، صدها زن را به سرمایه، اعتمادبهنفس و دانش مالی مجهز کرد. هرچند این تعاونی امروز بنا به الزامات بانک مرکزی در حال تصفیه است، اما اثر اجتماعی و انسانی آن همچنان پابرجاست.
آفریقا؛ موبایلمانی و عاملان زن محلی
در قاره آفریقا، گسترش خدمات موبایلمانی مانند M-Pesa در کنیا، میلیونها زن را به سیستم مالی رسمی متصل کرده است. حضور عاملان زن محلی در این شبکهها، اعتماد اجتماعی را افزایش داده و دسترسی زنان روستایی به خدمات مالی را تسهیل کرده است.
ایالات متحده؛ آموزش و شبکهسازی
در شهرهایی مانند نیویورک، برنامههایی نظیر Girls Inc. NYC با تمرکز بر آموزش سواد مالی، دختران و زنان جوان را برای ورود به دنیای پسانداز، سرمایهگذاری و کارآفرینی آماده میکنند. در کنار آن، شبکههایی مانند NYC FinTech Women نقش مهمی در اتصال زنان به فرصتهای شغلی، سرمایهگذاری و نوآوریهای مالی ایفا کردهاند.
جنوب آسیا؛ وامهای خرد گروهی
در کشورهایی مانند هند، پاکستان و بنگلادش، مدل وامهای خرد گروهی با ضمانت جمعی میلیونها زن را توانمند کرده است. این مدلها اگرچه به افزایش درآمد و امنیت غذایی کمک کردهاند، اما تجربه نشان میدهد بدون آموزش و حمایت اجتماعی، فشار بازپرداخت میتواند چالشزا باشد.
اندونزی؛ توانمندسازی پس از بحران
پس از سونامی ۲۰۰۴، مؤسساتی مانند KOMIDA با حمایت نهادهای توسعهای شکل گرفتند و صدها هزار زن کمدرآمد را به سرمایه و آموزش مالی متصل کردند. این تجربه نشان داد که توانمندسازی مالی زنان، حتی در شرایط بحرانی، میتواند نقش بازسازی اجتماعی ایفا کند.
آمریکای لاتین و اروپا؛ ترکیب اعتبار و آموزش
در آمریکای لاتین، برنامههایی مانند Crediamigo در برزیل و سازمان Pro Mujer با ترکیب وام خرد، آموزش مالی و حمایت اجتماعی، به الگوهای موفق منطقهای تبدیل شدهاند. در اروپا نیز شبکههایی مانند Goldrausch Frauennetzwerk در آلمان، از دهه ۱۹۸۰ به زنان کارآفرین وامهای خرد و حمایت تخصصی ارائه کردهاند.
روایت مقایسهای؛ جایگاه اسما
مقایسه این تجربهها نشان میدهد:
آفریقا با فناوری دیجیتال، دسترسی مالی را گسترش داد.
آمریکا بر آموزش و شبکهسازی تمرکز کرد.
آسیا و آمریکای لاتین از مدلهای گروهی و حمایتی بهره بردند.
و ایران، با تعاونی اعتبار اسما، مدلی زنانه، ترکیبی و فراتر از صندوقهای خرد را به نمایش گذاشت.
«اسما فقط یک تعاونی نبود؛ مدرسهای بود برای یادگیری اعتماد، سواد مالی و توانایی ساختن آینده. حتی امروز که در حال تصفیه است، میراثش در زندگی زنان ادامه دارد.»
جمعبندی
تجربههای جهانی نشان میدهد توانمندسازی مالی زنان یک مسیر مشترک اما با راهحلهای متنوع است. در این میان، تعاونی اعتبار اسما با گستره فعالیت، تعداد شعب، سپردهگذاران و مدیریت کاملاً زنانه، الگویی متمایز در ایران و حتی منطقه بود؛ الگویی که نشان داد اگر آموزش، اعتماد و اعتبار در کنار هم قرار گیرند، اثر آن فراتر از عمر یک نهاد مالی خواهد بو
لینک کوتاه: