پنل «اعتبار؛ رشد یا بدهی؟» با مدیریات مهرک محمودی سردبیر ماهنامه پیوست در بیست‌وچهارمین دوره فیناپ به بررسی تأثیر ابزارهای خرید اعتباری بر رفتار مصرف‌کنندگان، رشد فروش پلتفرم‌های تجارت الکترونیک و وضعیت بدهی در اقتصاد پرداخت. سخنرانان این پنل ضمن اشاره به نقش اعتبار در حفظ قدرت خرید و افزایش فروش، بر نبود داده‌های دقیق برای ارزیابی پیامدهای این ابزارها تأکید کردند. از نگاه آنها، اعتباردهی زمانی می‌تواند به رشد اقتصادی منجر شود که مسئولانه پرداخت شود و به عبارتی بر اساس توان بازپرداخت افراد اعطا شود و ریسک و هزینه آن در سراسر زنجیره کسب‌وکار توزیع شود.
تغییر رفتار خرید؛ فراتر از ابزار پرداخت
مجید مظاهری قائم مقام مدیرعامل بانی مد در این پنل با اشاره به تفاوت رفتار پرداخت مصرف‌کنندگان در گروه‌های مختلف کالایی گفت: رفتار خرید در حوزه کالاهای دیجیتال با پوشاک متفاوت است. مصرف‌کنندگان ممکن است خرید کالای دیجیتال را به تعویق بیندازند، اما خرید پوشاک بیشتر تحت تأثیر هیجان و ترندهای روز قرار دارد و تکرار بیشتری در سبد خرید افراد دارد.
او با اشاره به تأثیر ابزارهای پرداخت اعتباری بر رفتار مشتریان توضیح داد که نمی‌توان این ابزارها را صرفاً یک روش پرداخت دانست؛ چراکه حضور گزینه خرید اقساطی در فرایند خرید می‌تواند تصمیم مصرف‌کننده را تغییر دهد. به گفته او، بخشی از مشتریان به‌جای استفاده از نقدینگی خود برای خرید، ترجیح می‌دهند منابع مالی‌شان را حفظ کنند و هزینه کالا را در چند قسط بپردازند.
او همچنین از افزایش اندازه سبد خرید و تعداد دفعات خرید در پی استفاده از ابزارهای اعتباری خبر داد، اما تأکید کرد که تعداد مشتریان جدید نیز افزایش یافته است؛ هرچند این رشد به اندازه هزینه‌ای که برای جذب مشتری صرف شده، نبوده است. به گفته او، هنوز داده‌های دقیقی برای سنجش میزان اثرگذاری این ابزارها وجود ندارد و نمی‌توان با قطعیت درباره سهم آنها در رشد فروش اظهارنظر کرد.
اعتبار، خرید آینده را به امروز منتقل می‌کند
شهاب شهوازیان، مدیرعامل جی‌اس‌ام با اشاره به وضعیت بازار موبایل گفت که در شرایط فعلی نمی‌توان از بزرگ‌شدن بازار سخن گفت؛ زیرا کمبود عرضه و شرایط نامساعد اقتصادی، بازار موبایل را کوچک‌تر کرده است. او در ادامه به یکی از کارکردهای اعتبار در اقتصاد اشاره کرد: کاهش هزینه انتظار برای خرید.
به گفته او، مصرف‌کننده‌ای که برای خرید یک کالا منتظر جمع‌آوری پول می‌ماند، در شرایط تورمی ممکن است به دلیل افزایش قیمت، هزینه بیشتری بپردازد. ابزارهای اعتباری با انتقال خرید آینده به زمان حال، این فاصله را کاهش می‌دهند. بااین‌حال، این فرایند از سوی دیگر به معنای مصرف زودتر توان خرید آینده افراد است.
شهوازیان تأکید کرد که اعتباردهی زمانی به رشد اقتصادی کمک می‌کند که اقتصاد از پویایی لازم برخوردار باشد و صرفاً به جلو انداختن مصرف محدود نشود.
او همچنین بر ضرورت توجه به تمام زنجیره ارزش اعتبار تأکید کرد و گفت تمرکز صرف بر مصرف‌کننده، نگاه ناقصی به اقتصاد اعتباری است. اعتبار زمانی ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند که فروشگاه، پلتفرم و سایر بازیگران زنجیره نیز از آن منتفع شوند و ریسک میان آنها توزیع شود. به گفته او، اگر مصرف‌کننده با دریافت اعتبار زودتر خرید کند، اما فروشگاه به دلیل کاهش حاشیه سود یا پذیرش ریسک بیشتر متضرر شود، نمی‌توان این فرایند را اعتباردهی سالم و مولد دانست.
هر بدهی الزاما بدهی بد نیست
سهیل حقیقت، مدیرعامل اوزون با تفکیک مفهوم بدهی از پیامدهای منفی آن گفت اعتبار به‌طور طبیعی بدهی ایجاد می‌کند، اما هر بدهی لزوماً مخرب نیست. مسئله اصلی این است که آیا بدهی ایجادشده متناسب با درآمد و توان بازپرداخت فرد است یا خیر.
او با اشاره به نوپا بودن بازار اعتبار در ایران گفت این بازار در مقایسه با تجربه صدساله برخی اقتصادهای جهان، هنوز در ابتدای مسیر قرار دارد. به گفته حقیقت، فعالان این حوزه در حال آزمون‌وخطا هستند و نمی‌توان انتظار داشت بازاری که هنوز داده‌های کافی و سازوکارهای تثبیت‌شده ندارد، به‌سرعت به رشد اقتصادی منجر شود.
او یکی از مشکلات جدی بازار را نبود آموزش اعتباری دانست و توضیح داد که برخی مصرف‌کنندگان اعتبار دریافتی را به‌اشتباه درآمد خود تلقی می‌کنند؛ درحالی‌که اعتبار تعهدی برای آینده است و باید متناسب با درآمد و توان بازپرداخت افراد تعیین شود.
حقیقت همچنین به توزیع نامتوازن هزینه‌ها و ریسک در زنجیره اعتبار اشاره کرد. از نگاه او، وقتی هزینه نکول، کارمزدها و سایر هزینه‌های عملیاتی به‌درستی میان بازیگران تقسیم نشود، بخشی از زنجیره ناچار به تحمل هزینه‌هایی می‌شود که سهم واقعی آن نیست. در چنین شرایطی، حتی مشتریان خوش‌حساب نیز ممکن است هزینه رفتار مشتریان بدحساب را بپردازند.
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش به تغییر مسیر تبلیغات در بازار تجارت الکترونیک اشاره کرد و گفت تبلیغات از تأکید بر ارزان‌بودن کالا به سمت خرید اقساطی حرکت کرده است. بااین‌حال، به اعتقاد او، این تغییر به‌تنهایی نشانه بلوغ بازار نیست. پرسش اصلی این است که آیا لندتک‌ها واقعاً در حال مدیریت یک سیستم اعتباری هستند یا صرفاً پول را به شکل اعتبار در اختیار مشتری قرار می‌دهند.
به گفته حقیقت، مدیریت اعتبار به معنای شناخت مشتری، محل مصرف اعتبار، توان بازپرداخت و مدیریت ریسک در سراسر زنجیره است؛ در غیر این صورت ممکن است مصرف‌کننده، فروشگاه و حتی خود پلتفرم اعتباری در نهایت متضرر شوند.
هزینه اعتبار را چه کسی باید بپردازد؟
حقیقت در پاسخ به پرسشی درباره افزایش قیمت کالاها در خرید اقساطی گفت پول هزینه دارد و ارائه اعتبار نیز بدون هزینه نیست. بنابراین، اگر هزینه اعتبار به‌درستی در زنجیره توزیع نشود، ممکن است به افزایش قیمت نهایی برای مصرف‌کننده منجر شود.
او برای توضیح این مسئله به وضعیت فروشگاه‌ها اشاره کرد و گفت اگر فروشگاهی کالایی را به‌جای ۱۰۰ واحد نقدی، با ۱۲۰ واحد اعتباری بفروشد، اما بخش قابل‌توجهی از فروش آن به شکل اعتباری انجام شود، باید مشخص باشد که هزینه این تفاوت چگونه میان فروشگاه، پلتفرم و مصرف‌کننده تقسیم می‌شود.
به اعتقاد او، مدل فعلی بازار نیازمند بازنگری است و در آینده باید به سمت توزیع متوازن‌تر هزینه‌ها حرکت کند. همچنین تا زمانی که نظام اعتبارسنجی نتواند مشتریان پرریسک را به‌درستی شناسایی کند، هزینه نکول به مشتریان خوش‌حساب و سایر بازیگران زنجیره منتقل خواهد شد.
خرید اعتباری در کالاهای تکرارپذیر
مظاهری با اشاره به تفاوت رفتار خرید در گروه‌های کالایی مختلف گفت پوشاک و کالاهای مرتبط با مد، به دلیل تکرار خرید و تأثیرپذیری از ترندها، ظرفیت متفاوتی برای استفاده از ابزارهای اعتباری دارند.
او با استناد به داده‌هایی که از بازار الکترونیک آلمان مطرح کرد، گفت حدود یک‌چهارم خریدهای حوزه فشن به شکل اقساطی انجام می‌شود؛ درحالی‌که این سهم در حوزه الکترونیک حدود ۱۵ درصد است. از نگاه او، میان خرید اعتباری و کالاهای مرتبط با فشن ارتباط وجود دارد و این ابزارها می‌توانند در افزایش تکرار خرید و حفظ مشتری مؤثر باشند.
بااین‌حال، مظاهری تأکید کرد که افزایش تکرار خرید نباید به ایجاد بدهی‌های سنگین برای مصرف‌کنندگان منجر شود. او همچنین با انتقاد از مدل‌هایی که بر افزایش قیمت کالا در خرید اعتباری تکیه دارند، گفت هدف از فعالیت در این حوزه نباید تبدیل‌شدن به یک بانک باشد؛ بلکه باید تجربه خرید مناسبی برای مشتری ایجاد شود.
او در جمع‌بندی صحبت‌هایش بر ضرورت اعتباردهی مسئولانه تأکید کرد و گفت فعالان لندتک باید شناخت بیشتری از کسب‌وکار، تجارت الکترونیک و شرایط اقتصادی مصرف‌کنندگان داشته باشند. به اعتقاد او، فین‌تک‌ها نباید تخصص خود را به تبلیغ ابزارهای اعتباری محدود کنند.
نبود داده، مانع ارزیابی اثر واقعی اعتبار
یکی از محورهای مشترک صحبت‌های سخنرانان، نبود داده‌های کافی برای ارزیابی پیامدهای اعتباردهی بود. در این پنل بارها به این موضوع اشاره شد که فعالان بازار هنوز تصویر دقیقی از میزان نکول، توان بازپرداخت مشتریان، سهم اعتبار در افزایش فروش و تأثیر آن بر رفتار مصرف‌کنندگان ندارند.
شهوازیان با اشاره به ظرفیت پلتفرم‌های اعتباری در گسترش دسترسی مردم به منابع مالی گفت این پلتفرم‌ها تا حدی توانسته‌اند خدماتی را در اختیار مصرف‌کنندگانی قرار دهند که پیش از این دسترسی محدودی به تسهیلات بانکی داشتند. بااین‌حال، او تأکید کرد که داده‌های موجود برای ارزیابی دقیق عملکرد این بازار کافی نیست.
به گفته او، ابزارهای اعتبارسنجی ممکن است تمایل افراد به پرداخت را نشان دهند، اما لزوماً توان واقعی بازپرداخت آنها را مشخص نمی‌کنند. بنابراین، اگر اعتبار بر اساس توان مالی افراد تخصیص پیدا نکند، به‌جای ایجاد یک بازار اعتباری سالم، ممکن است چرخه‌ای از بدهی ایجاد شود که افراد برای بازپرداخت بدهی قبلی به دریافت اعتبار جدید نیاز پیدا کنند.
اعتبارسنجی بدون اتصال داده‌ها کامل نیست
سجاد انصاری، مدیر مالی هلدینگ تکنولایف، نیز با اشاره به جوان‌بودن بازار خرید اعتباری در ایران گفت این صنعت در مدت حدود پنج سال در حال طی‌کردن مسیری است که در برخی اقتصادهای دیگر طی یک قرن شکل گرفته است. از نگاه او، نبود داده‌های یکپارچه یکی از مهم‌ترین چالش‌های این مسیر است.
او تأکید کرد که اعتباردهی مسئولانه بدون دسترسی به اطلاعات دقیق از وضعیت مالی و توان بازپرداخت افراد امکان‌پذیر نیست. به گفته انصاری، داده‌های مربوط به رفتار پرداخت، سوابق اعتباری و وضعیت مالی مشتریان باید به یکدیگر متصل شوند تا تصمیم‌گیری درباره تخصیص اعتبار بر اساس تصویر کامل‌تری از وضعیت هر فرد انجام شود.
او همچنین با اشاره به تأثیر ابزارهای خرید اعتباری بر فروش تکنولایف گفت در صورت حذف BNPL، این پلتفرم بخشی از فروش خود را از دست خواهد داد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از کالاهای عرضه‌شده در آن، گران‌قیمت و غیرا‌ساسی هستند و مشتریان برای خرید آنها به ابزارهای اعتباری نیاز دارند.
انصاری در عین حال تأکید کرد که هزینه اعتبار باید به‌درستی در زنجیره محاسبه شود و نمی‌توان انتظار داشت ارائه تسهیلات بدون هزینه باشد. مصرف‌کننده‌ای که به‌جای خرید نقدی، از اعتبار استفاده می‌کند، نقدینگی خود را برای مصارف دیگر حفظ می‌کند؛ بنابراین باید مشخص باشد ارزش این امکان مالی چگونه در زنجیره توزیع می‌شود.
اعتباردهی مسئولانه؛ شرط رشد بازار
در بخش پایانی پنل، سخنرانان بار دیگر بر ضرورت توسعه زیرساخت‌های اعتبارسنجی و اتصال داده‌ها تأکید کردند. مظاهری با اشاره به اینکه بخش بزرگی از بزرگسالان در ایران سابقه خرید اعتباری ندارند و رتبه اعتباری مشخصی برای آنها ثبت نشده است، نبود سابقه اعتباری را یکی از محدودیت‌های توسعه این بازار دانست.
حقیقت نیز با اشاره به تفاوت اعتبار و BNPL گفت این دو مفهوم را نباید یکسان در نظر گرفت. اعتبار در معنای گسترده‌تر، سازوکاری برای تأمین مالی و مدیریت تعهدات است؛ درحالی‌که BNPL بیشتر به امکان خرید اکنون و پرداخت در آینده اشاره دارد. به اعتقاد او، مسیر توسعه خرید اعتباری ادامه خواهد داشت، اما تا زمانی که داده‌های اعتباری افراد به یکدیگر متصل نشوند، بخشی از هزینه و ریسک این سیستم بر دوش پلتفرم‌ها و سایر بازیگران باقی می‌ماند.
مجموع صحبت‌های این پنل نشان داد مسئله اصلی بازار اعتبار، صرفاً افزایش تعداد کاربران یا رشد فروش از مسیر خرید اقساطی نیست. اعتبار می‌تواند قدرت خرید را حفظ کند، زمان خرید را جلو بیندازد و به گردش بیشتر کالا و سرمایه کمک کند؛ اما اگر تخصیص آن بدون شناخت توان بازپرداخت مصرف‌کننده و بدون توزیع متوازن ریسک انجام شود، همین ابزار می‌تواند به انباشت بدهی و انتقال هزینه به مشتریان خوش‌حساب منجر شود.
در نهایت، اعتباردهی مسئولانه زمانی محقق می‌شود که تصمیم درباره اعطای اعتبار بر پایه داده‌های معتبر باشد، توان بازپرداخت افراد در نظر گرفته شود و هزینه و ریسک اعتبار میان تمام بازیگران زنجیره توزیع شود؛ در غیر این صورت، رشد فروش لزوماً به معنای رشد پایدار بازار نخواهد بود.
لینک کوتاه: